2019–2024-cü illər arasında AAK 791 PhD faylını rədd etdi — bu, verilən dərəcələrin ~28,5%-idir. 2025-ci ilin ilk yarısında dinamika dəyişmədi: 294 PhD verildi, 121-i rədd edildi. Hər üç fayldan biri geri qaytarılır.
Namizədlərin çoxu bu rəqəmi yalnız öz faylları geri qaytarıldıqdan sonra öyrənir. Çünki rəyçinin nəyə baxdığını — əvvəlcədən deyil, sonradan anlayırlar.
Bu məqalə AAK rəyçisinin dissertasiyanı qiymətləndirdiyi 8 əsas meyarı açıqlayır. Rəsmi tənzimləmələrə, AAK sədri Famil Mustafayevin 2023–2025-ci il bəyanatlarına və Ekspert Şurası sədrlərinin açıqlamalarına əsaslanır.
Rəyçi kimdir və onun qərarı nə qədər əhəmiyyətlidir
AAK iki pilləli qiymətləndirmə sistemi tətbiq edir. Birinci pillə — müəssisədə keçirilən Dissertasiya şurası. İkinci, müstəqil pillə — AAK-ın özündəki Ekspert şurası.
AAK-da 24 elmi sahəni əhatə edən 15 Ekspert Şurası fəaliyyət göstərir. Şuralarda təxminən 300 mütəxəssis çalışır. Rəyçilərin kimliyi namizədə, elmi rəhbərə və müəssisə əməkdaşlarına açıqlanmır.
AAK sədri Famil Mustafayev: «Ekspert şuralarında yazılan mənfi rəylərin sayı dissertasiya şuralarındakından əhəmiyyətli dərəcədə çoxdur». Bu o deməkdir ki, müəssisə daxilindəki müsbət qiymətləndirmə AAK-da eyni nəticəni zəmanət etmir.
8 əsas qiymətləndirmə meyarı
Rəyçi aşağıdakı sahələri ardıcıl yoxlayır:
| # | Meyar | Nə yoxlanılır |
|---|---|---|
| 1 | Elmi yenilik | Elmdə əvvəllər başqaları tərəfindən əldə edilməmiş real yeni töhfənin olub-olmaması |
| 2 | Nəşrlər və indeksləmə | Məqalələrin sayı, verilənlər bazaları, jurnalın statusu — ilkin müzakirəyə qədər |
| 3 | Plagiat (OEA2 ≤5%) | Eyni anda üç sistem: StrikePlagiarism, Antiplagiat.ru, Turnitin |
| 4 | Dissertasiyanın həcmi | 200 000–240 000 simvol (cədvəllər, şəkillər, əlavələr, biblioqrafiya istisna olmaqla) |
| 5 | Struktur və formatlaşdırma | Girişin bütün məcburi alt-bölmələri, sahələr, şrift, sətir aralığı, nömrələmə |
| 6 | Avtoreferat | Həcm, göndərilmə (müdafiədən 1 ay əvvəl), imzalar, dissertasiya mətninə uyğunluq |
| 7 | Opponentlər | İxtisas, maraqlar toqquşmasının olmaması, müəssisələr, rəylər (10 gün əvvəl) |
| 8 | Namizədin bilik səviyyəsi | Namizəd işini izah edə bilirmi — bilmirsə, fiktivlik şübhəsi |
Hər meyarı ətraflı nəzərdən keçirək.
1. Elmi yenilik
AAK tərəfindən elmi yenilik belə müəyyən edilir: «digər tədqiqatçılar tərəfindən əvvəllər əldə edilməmiş, namizədin yeni elmi problem həll etdiyini nümayiş etdirən həqiqi yeni elmi töhfə».
Kritik məqam: rəyçi elmi yeniliyi həm mətndə, həm şifahi qiymətləndirir. Namizəd öz töhfəsini Ekspert Şurasında şifahi izah edə bilmirsə — faylın rədd edilməsi ehtimalı yüksəkdir.
Ən çox rast gəlinən səhvlər:
- Eyni və ya oxşar mövzular — artıq başqaları tərəfindən müdafiə edilmiş;
- Problemsiz dissertasiya mövzuları — həqiqi elmi problem həll etmir;
- Yenilik bölməsi mövcuddur, lakin namizəd onu şifahi izah edə bilmir;
- Köhnə tədqiqatın yenidən qablaşdırılması — üst-üstə düşmə açıqlanmadan;
- Elmlər doktoru üçün: əvvəlki PhD-dən materialların 1/5-dən çox istifadəsi.
AAK-ın dissertasiyaları rədd etməsinin əsas səbəbləri haqqında: AAK Azərbaycanının dissertasiyaları rədd etməsinin əsas səbəbləri
2. Nəşrlər və indeksləmə
Rəyçi nəşrləri ilkin müzakirədən (əvvəlki seminar) əvvəl verilənlər bazasında görünüb-görünmədiyini yoxlayır. Qəbul məktubu və ya çap fakturası kifayət deyil — məqalə verilənlər bazasında fiziki olaraq görünməlidir.
Qəbul edilən bazalar:
- Scopus (bütün kvartillər — AAK Q1/Q2 tələb etmir);
- Web of Science: SCIE, SSCI, AHCI, ESCI, CPCI, BKCI, BIOSIS, MEDLINE, RSCI;
- ERIH PLUS — humanitar və ictimai elmlər üçün;
- Springer, PubMed, EconLit, PsycINFO, GeoRef — sahəyə görə.
Scopus-dan silinmə problemi: Əgər jurnal nəşrdən sonra Scopus-dan silinibsə — məqalə «yanır» və tələbə hesablanmır. Keçid dövrü yoxdur. Tövsiyə: müdafiədən əvvəl jurnalın Scopus statusunu aktiv şəkildə izləyin.
Scopus jurnalları azərbaycanlı alimlərin məqalələrini niyə rədd edir: 7 real səbəb
AAK tələbləri, bazalar və kvartillər: Q1–Q4, Scopus, WoS — sizə hansı baza lazımdır
3. Plagiat yoxlaması (OEA2 ≤5%)
AAK eyni anda üç antiplagiat sistemi tətbiq edir: StrikePlagiarism.com, Antiplagiat.ru, Turnitin. Əsas göstərici — OEA2 (25 və ya daha çox ardıcıl söz üzrə oxşarlıq). Maksimum icazə verilən hədd: 5%.
Rəsmi aşkarlanma nəticələri:
- PhD namizədi — 3 il müdafiə qadağası + eyni mövzuda daimi qadağa;
- Elmlər doktoru namizədi — 5 il müdafiə qadağası + eyni mövzuda daimi qadağa;
- Elmi rəhbər — 3 il rəhbərlik qadağası;
- Keçmiş dissertasiyalar da yoxlanılır — dərəcə geriyə dönük ləğv edilə bilər (2021-ci ildəki ilk hal).
Diqqət: öz əvvəlki nəşrinizdən tırnaq işarəsiz verilmiş paraqraf da plagiat sayılır. AAK proqram nəticəsinə güvənmir: «açar ifadələrin başqa dillərə tərcüməsi» və konseptual oxşarlıq da yoxlanılır.
AAK hansı antiplagiat proqramlardan istifadə edir: AAK antiplagiat proqramları
4. Dissertasiyanın həcmi
200 000–240 000 simvol (şəkillər, cədvəllər, qrafiklər, əlavələr və biblioqrafiya istisna olmaqla).
- Humanitar elmlər: +20%-ə qədər əlavə simvol icazə verilir;
- Dəqiq və təbiət elmləri: −20%-ə qədər azalma icazə verilir;
- Həcm rəsmi olaraq yoxlanılır — hədd xaricindəki dissertasiyalar düzəliş üçün qaytarılır.
5. Struktur və formatlaşdırma
Giriş bölməsinin bütün 7 alt-bölməsi olmalıdır — biri olmazsa fayl qaytarılır:
- Mövzunun aktuallığı;
- Tədqiqatın obyekti və predmeti;
- Məqsəd və vəzifələr;
- İstifadə edilən metodlar;
- Elmi yenilik;
- Nəzəri-praktiki əhəmiyyəti;
- Aprobasiya — konfranslar, nəşrlər, müzakirələr.
Formatlaşdırma tələbləri:
- Şrift: Times New Roman, 14 pt;
- Sətir aralığı: 1,5;
- Sahələr: sol 30 mm, sağ 10 mm, yuxarı/aşağı 20 mm;
- Səhifə nömrəsi: aşağı sağ, ərəb rəqəmləri; baş səhifə nömrəsiz.
6. Avtoreferat
Avtoreferat — dissertasiyanın çap formasında ayrıca sənədidir. Müdafiədən ən azı 1 ay əvvəl 27 ünvana göndərilməlidir (Prezident Administrasiyası, AAK, Milli Kitabxana, AMEA, Türkiyə, Rusiya, Belarus, Ukrayna, Qazaxıstan və digər ölkələrin milli kitabxanaları).
- Həcm (PhD): 36 000–40 000 simvol (nəşrlər siyahısı istisna olmaqla);
- Format: A5, Times New Roman 12 pt, sahələr 15 mm, sətir aralığı 1,0;
- Azərbaycanca yazılmış dissertasiya: 100 Azərbaycanca + 20 İngiliscə nüsxə;
- 3 imza tələb olunur: Dissertasiya Şurasının sədri, elmi katibi, Elmi Seminarın sədri;
- Avtoreferat məzmunu dissertasiya mətni ilə tam uyğun olmalıdır — uyğunsuzluq rədd səbəbidir.
7. Opponentlər
PhD üçün 3 rəsmi opponent tələb olunur (ən azı 1-i elmlər doktoru olmalıdır). Müdafiədən ən azı 10 gün əvvəl yazılı rəy təqdim edilməlidir.
Qadağalar:
- Opponentlər eyni müəssisəni təmsil etməməlidir;
- Opponent və namizəd eyni kafedrada, laboratoriyada ola bilməz;
- Namizədlə birgə məqaləsi olan opponentlər qəbul edilmir;
- Opponentin ixtisası dissertasiya mövzusu ilə uyğun olmalıdır;
- AAK Ekspert Şurası üzvləri yalnız AAK-ın açıq icazəsi ilə opponent ola bilər.
8. Namizədin bilik səviyyəsi
Bu meyar çox vaxt göz ardı edilir — lakin ən ciddi olanlardan biridir. Ekspert Şurası namizədi şifahi dinləyir. Əgər namizəd öz dissertasiyasını müzakirə edə bilmirsə — AAK bu işin namizəd tərəfindən yazılmadığından şübhələnir.
AAK sədri: «Namizədlər cavabları əvvəlcədən hazırlayıb oxuyurlar — bu, mütəxəssislər üçün əsas xəbərdarlıq işarəsidir». Hazırlıq oxumaqla deyil, mövzunu dərindən anlamaqla başlayır.
Dissertasiyada süni intellekt istifadəsi və AAK-ın mövqeyi: Dissertasiyada Şİ: AAK nəyə icazə verir
AAK statistikası: rədd edilmə rəqəmləri 2019–2025
Rəsmi məlumatlar AAK sədri Famil Mustafayevin 2023 və 2025-ci il bəyanatlarına əsaslanır:
| Dövr | Verilən dərəcələr | Rədd | Rədd % |
|---|---|---|---|
| 2019–2024 (PhD) | 1 985 | 791 | ~28,5% |
| 2025, I yarım il (PhD) | 294 | 121 | ~29,2% |
| Ümumi (bütün kateqoriyalar) 2019–2024 | — | 1 094+ | 30%+ |
| Plagiat rəddləri (PhD) 2019–2023 | — | 80 | — |
Sahə üzrə: ən çox rədd iqtisad elmləri, ardından tarix və filologiya gəlir. Plagiat rəddlərinin sayına görə öndə olan müəssisələr: Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, Elm və Təhsil Nazirliyinin İqtisadiyyat İnstitutu.
Scopus h-indeksi və AAK professor tələbləri haqqında: Scopus və WoS-da h-indeks: AAK tələbləri
Nəticə
AAK rəyçisi yalnız kağız sənədlərə baxmır. O, eyni anda 8 meyarı qiymətləndirir — plagiatdan elmi yeniliyə, avtoreferatdan namizədin öz işini şifahi izah etmə qabiliyyətinə qədər.
Statistika danışmaz: hər üç fayldan biri rədd edilir. Amma bu rəddlərin böyük hissəsinin qarşısını almaq mümkündür — rəyçinin nəyə baxdığını əvvəlcədən bilsəniz.
Müdafiəyə ən azı 6–9 ay əvvəl hazırlığa başlayın: Scopus-da nəşr üçün bu vaxt lazımdır. Hər ay itirilən vaxt — konkret riskdir.
12 sənəd rəyçi yoxlayır AAK rəyçisinin yoxladığı 12 sənəd — tam siyahı, tələblər və tez-tez buraxılan səhvlər. PDF formatında WhatsApp-da əldə edin — pulsuzdur.
