ChatGPT istifadə etmisiniz?
AAK nə düşünür, universitetlər nə edir və riskə düşməmək üçün nə bilmək lazımdır.
Siz dissertasiya yazarkən ChatGPT-dən istifadə etmisiniz? Yaxud ən azı bunu düşünmüsünüz?
Dürüst cavab budur: doktorantların çoxu — bəli. Problem də elə buradan başlayır.
AAK süni intellekti rəsmi şəkildə nə qadağan edib, nə də açıq şəkildə icazə verib. Amma yoxlama sistemləri artıq Şİ mətnini aşkarlaya bilir. Universitetlər də bu istiqamətdə hərəkətə keçib.
Bu yazıda izah edirik: hazırda real vəziyyət nədir, risk haradadır və tələyə düşməmək üçün nə etmək lazımdır.
1. AAK Şİ haqqında nə deyir
2026-cı il etibarilə AAK-ın dissertasiyalarda Şİ istifadəsinə dair ayrıca normativ sənədi yoxdur.
Hazırda qüvvədə olan əsas sənəd — 2019-cu il tarixli “Elmi dərəcələrin verilməsi qaydası haqqında Əsasnamə”dir.Orada plagiat, istinad göstərilmədən başqasına məxsus materiallardan istifadə kimi müəyyən olunur. Süni intellekt isə ümumiyyətlə ayrıca qeyd edilmir.
Bu nə deməkdir?
Bu, hüquqi boz zona deməkdir. Yəni mənbə göstərilmədən istifadə olunmuş Şİ mətni texniki baxımdan plagiat kimi qiymətləndirilə bilər. Yekun şərh isə çox vaxt dissertasiya şurasının və ya universitetin yanaşmasından asılı olur.
Başqa sözlə:
qadağa yoxdur, amma risk var.
Və bu risk artıq nəzəri deyil, praktikdir.
2. Universitetlər artıq öz qaydaları ilə hərəkət edir
AAK ümumi çərçivə yaratsa da, universitetlər bununla kifayətlənmir. Bir çox ali təhsil müəssisəsi artıq öz daxili yoxlama mexanizmlərini tətbiq edir.
UNEC (Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti)
Şİ və plagiat yoxlaması ilə bağlı açıq daxili sənədi yayımlanmış azsaylı böyük universitetlərdən biridir. 2022-ci il qaydalarına əsasən:
– Oxşarlıq Əmsalı II — 4%-dən çox olmamalıdır
– Oxşarlıq Əmsalı I — 40%-dən çox olmamalıdır
– Ümumi göstərici 50%-i keçərsə, iş müdafiəyə buraxılmır
– Mətn manipulyasiyaları — məsələn, şrift dəyişiklikləri, mikroboşluqlar, plagiatı gizlətmək üçün parafrazlar — ayrıca risk kateqoriyası kimi qiymətləndirilir
– Yoxlama bir neçə mərhələdə aparılır: sistem operatoru, elmi rəhbər, şura sədri və katib
AzTU (Azərbaycan Texniki Universiteti)
2024-cü ilin aprelində AzTU Azərbaycanda ilk dəfə StrikePlagiarism sistemi üzrə, o cümlədən Şİ aşkarlama moduluilə bağlı xüsusi seminar keçirdi. Seminarın mövzusu Şİ-generated mətnlərin aşkarlanması və yoxlama prosedurlarının qurulması idi.
Hazırda konkret faiz limitlərini göstərən açıq sənəd olmasa da, bir məqam artıq aydındır:
institusional yoxlama başlayıb.
⚠️ Vacib qeyd:
“10–20% Şİ istifadəsi normaldır” kimi fikirlər Azərbaycanın heç bir açıq rəsmi universitet sənədində təsdiqlənməyib. Ona görə də praktik tövsiyə sadədir: Şİ göstəricisini mümkün qədər aşağı saxlamaq lazımdır. İdeal halda — 10%-dən aşağı.
StrikePlagiarism sistemi təxminən 70% Şİ ehtimalını əlavə insan baxışı üçün siqnal kimi qəbul edir. Amma son qərarı hər zaman sistem yox, müəllim, rəhbər və ya şura verir.
3. Texniki yoxlama necə aparılır
AAK və universitetlər üç sistem istifadə edir:
StrikePlagiarism (əsas) — BERT əsaslı AI Detection modulu olan Polşa sistemi. Dəqiqlik: >94%. GPT-4o, GPT-5, Claude, Gemini, DeepSeek, Grok mətnlərini aşkarlayır. Azərbaycan dilini dəstəkləyir
Turnitin — beynəlxalq sistem. AI modulu 2025-ci ilin avqustunda xüsusi olaraq «humanizasiya edilmiş» mətnlərə qarşı yeniləndi. Dəqiqlik: ~85%
Antiplagiat.ru — əlavə yoxlama PhD və elmlər doktoru üçün icazə verilən limit: OƏ2 ≤ 5% (25 sözdən ibarət ardıcıllıqlarda uyğunluqlar). 60%-i keçdikdə — iş təkrar yoxlamaya belə qəbul edilmir.
⚠️ Sanksiyalar: müdafiəyə qadağa — 3 il (PhD), 5 il (elmlər doktoru). Artıq verilmiş dərəcə ləğv edilə bilər — 2021-ci ildə presedent yaranıb.
4. Qonşu ölkələrdə bu məsələ necə tənzimlənir
Azərbaycanın hara getdiyini anlamaq üçün qonşulara baxmaq faydalıdır. Mənzərə müxtəlifdir.
Cədvəldən sadə nəticə: Qazaxıstan artıq qanunla cəzalandırır, Ukrayna — 2026-cı ilin fevralından. Azərbaycan hələ «boz zonada» — amma eyni istiqamətdə hərəkət edir. Əvvəlcədən hazırlıqlı olmaq daha yaxşıdır.
5. Mətnin «humanizasiyası» — bu nədir və kömək edirmi?
QuillBot, Undetectable.ai, StealthGPT və onlarla başqa alət Şİ mətnini detektorlar üçün «görünməz» etməyi vəd edir.
Məntiq sadədir: detektor sözlərin proqnozlaşdırılabilirliyi və cümlələrin bərabərliyini analiz edirsə — deməli, onları «qırmaq» lazımdır. Humanizator da məhz bunu edir.
Bəs bu StrikePlagiarism-ə — AAK-ın istifadə etdiyi sistemə — qarşı işləyirmi? Bəzi alətlər demək olar ki, kömək etmir. Digərləri qeyri-sabit nəticə verir. Ən effektiv kombinə yanaşma faizi 2–5%-ə qədər endirə bilir. Hansi alətlər reall işləyir və hansı yanaşma ən effektivdir — hamısı aşağıdakı çeklistdədir.
⚠️ AAK xəbərdarlığı: mətn strukturunun manipulyasiyası adi plagiat kimi deyil, qəsdli saxtakarlıq kimi qiymətləndirilir — daha ağır nəticələrlə. StrikePlagiarism parafraz da daxil olmaqla 50-dən çox manipulyasiya növünü aşkarlayır.
6. Nəticə: həddi keçməmək daha yaxşıdır
Dissertasiyada Şİ qadağan edilmiş silah deyil. Bu, bütün məsuliyyəti müəllifin öhdəsinə qoyan boz zonadakı bir vasitədir.
Yadda saxlanılmalı üç şey:
– AAK Şİ-ni qadağan etməyib — amma yoxlama sistemləri artıq onu tapır. Universitetlər AAK-dan əvvəl müstəqil yoxlayır.
– Qonşu ölkələr artıq sanksiyalar tətbiq edir — Qazaxıstan və Ukrayna qanunla cəzalandırır. Azərbaycan eyni istiqamətdə gedir.
– Humanizatorlar xilas deyil. Hətta ödənişli alətlər 100% zəmanət vermir. Turnitin və StrikePlagiarism xüsusi olaraq onlara qarşı öyrədilib.
Əsas qayda: Şİ faizini maksimum 10–15% həddində saxlayın. Az olsa daha yaxşıdır. Qalanını humanizasiya edin — amma yalnız alətlərə güvənməyin. Ən etibarlı müdafiə — öz fikirləriniz, öz nəticələriniz və işdə Şİ istifadəsinin şəffaf qeyd edilməsidir.
Sıfır oxşarlıq göstəricisi ≠ işin qəbul edilməsi zəmanəti. AAK əlavə olaraq ixtisaslaşmış şuralar vasitəsilə məzmun təhlili aparır.
PULSUZ ÇEKLİST
«AAK üçün humanizasiya alətlərinin TOP-u»
İçəridə nələr var:
– Pulsuz və ödənişli alətlərin müqayisəli cədvəli: StrikePlagiarism-ə qarşı real effektivlik
– Humanizasiyadan sonra belə aşkarlanan nədir — və aşkarlanmayan nədir
– 2–5% Şİ nəticəsi ilə kombinə yanaşma — addım-addım
Alətsiz praktik texnikalar — faizi reallıqda aşağı salan üsullar
