Məqalələrin əksəriyyəti rəyçiyə çatmadan məhv olur. Elsevier məlumatlarına görə, təqdim olunan əlyazmaların 79-91%-i desk rejection alır — yəni redaktor onları ekspert rəyinə göndərmədən rədd edir. Ən çox yayılmış səbəb isə zəif metodologiya və ya dil deyil. Bu — səhv seçilmiş mövzudur.
Doktorantlar üçün bu məsələ xüsusilə kritikdir: AAK namizədlik dissertasiyası üçün minimum 1, elmlər doktoru üçün isə 3-dən 6-ya qədər beynəlxalq nəşr tələb edir. Rədd edilən hər məqalə — itirilmiş aylardır.
Bu məqalədə Scopus jurnalı üçün mövzu seçiminin 8 konkret meyarı var — bunları yoxladıqdan sonra məqalənizin qəbul edilmə şansı əhəmiyyətli dərəcədə artır.
1. Tədqiqat boşluğu (Research Gap) — qəbul edilən hər məqalənin əsası
Scopus jurnalının redaktoru ilk növbədə bir suala cavab axtarır: bu işdə yeni bir şey varmı? Məhz bu — research gap, yəni mövcud elmi ədəbiyyatdakı boşluqdur ki, məqaləniz onu doldurur.
Boşluqların bir neçə növü var:
- Nəzəri — mövcud nəzəriyyənin izah etmədiyi hadisə
- Empirik — hələ sınaqdan keçirilməmiş fərziyyə
- Metodoloji — mövcud metodların çatışmazlıqları
- Praktiki — hələ tətbiq edilməmiş elmi biliklər
- Coğrafi və ya kontekstual — müəyyən regionda aparılmamış tədqiqat
Necə yoxlamaq olar: Scopus-da son 2-3 ilin filtrini qoyaraq mövzunuz üzrə məqalə axtarın. Limitations və Future Research Directions bölmələrini açın. Müəlliflər özləri boşluğun harada olduğunu göstərirlər.
Əgər bir aydın cümlə formalaşdıra bilmirsinizsə — «Bu məqalə X-i sübut edir, çünki Y vacibdir və Z-ni ilk dəfə araşdırır» — Scopus üçün mövzu hələ hazır deyil.
2. Jurnala uyğunluq (Scope Fit) — desk rejection-ın ən çox yayılmış səbəbi
Desk rejection-ların təxminən 60%-i bir sadə səbəbdən baş verir: mövzu jurnalın profilinə uyğun gəlmir. Azərbaycan alimlərinin məqalələrinin rədd edilməsinin 7 real səbəbini araşdırdıqda scope uyğunsuzluğu siyahının başında dayanır. Üstəlik bu həmişə aydın olmur: jurnal Sizin sahəni dərc edə bilər — amma Sizin konkret yanaşmanızı və ya metodologiyanızı deyil.
Elsevier-in «Evaluate Manuscript» aləti son 3 ilin məqalələri əsasında əlyazmanın jurnala uyğunluq göstəricisini avtomatik hesablayır. Bu göstərici aşağıdırsa — redaktor rəy olmadan rədd edir.
Nə etmək lazımdır: Aims & Scope bölməsini oxuyun — amma orada dayanmayın. Son 12-18 ayda dərc olunmuş 10-15 məqaləyə baxın. Özünüzə soruşun: başlığınız həmin jurnalın mündəricatında təbii görünərmi?
Əlavə olaraq Elsevier Journal Finder-dən istifadə edin: abstrakt daxil edin, uyğun jurnalların siyahısını alın. Jurnalın scopus.com/sources-da aktiv statusunu təsdiqləyin.
Qızıl qayda: öz işinizdə hədəf jurnaldan minimum 3-4 məqaləyə istinad edin. Bu, redaktora məqalənizin jurnalın elmi söhbətinə daxil olduğunu göstərir.
3. Beynəlxalq aktuallıq — mövzunuz ölkə hüdudlarından kənarda maraqlıdırmı
Scopus beynəlxalq bazadır. Oradakı jurnallar müxtəlif ölkələrdən müəllif və oxucu cəlb edib-etməməsinə görə də qiymətləndirilir. Yalnız lokal kontekstdə aktual olan mövzu haqqında məqalə — demək olar ki, rədddir.
Bu o demək deyil ki, Azərbaycanla bağlı mövzu Scopus-a keçə bilməz. Keçə bilər. Amma göstərmək lazımdır: bu lokal problem qlobal bir hadisənin hissəsidir.
Nümunə: «Azərbaycanda akademik dürüstlük problemləri» əvəzinə — «Postsovet ali təhsil sistemlərində akademik dürüstlük: Azərbaycan kecisi». İkinci format Gürcüstan, Qazaxıstan, Ukrayna və digər ölkələrdən tədqiqatçılar üçün müqayisəli maraq yaradır.
Praktiki yoxlama: Scopus-da digər ölkələr haqqında oxşar məqalələr tapın. Onlar varsa — mövzunuza beynəlxalq tələb də var.
4. Açar söz analizi — Scopus hansı dildə danışır
Açar sözlər sadəcə etiket deyil. Onlar məqalənizin nəşrdən sonra oxucu tərəfindən tapılıb-tapılmayacağını və redaktorun işinizin jurnalın diskursuna uyğun olduğunu görüb-görməyəcəyini müəyyən edir.
Scopus TITLE-ABS-KEY sahəsini axtarır (başlıq, abstrakt, açar sözlər). Əgər yanlış terminlərdən istifadə etsəniz — məqaləniz sadəcə tapılmayacaq.
Necə seçmək olar: Scopus-da mövzunuz üzrə axtarış edin, son 2-3 ili filtrləyin, analitikada «Author Keywords» bölməsini açın — elmi ictimaiyyətinizin həqiqətən istifadə etdiyi terminləri görəcəksiniz.
Daha dərin vizuallaşdırma üçün — VOSviewer: Scopus-dan CSV yükləyin, açar sözlərin birgə işlənmə xəritəsini qurun və aktiv klasterləri tapın. Məqaləniz bu klasterlərə «lövbər» atmalıdır, kənarda qalmamalıdır.
Scopus üçün optimal açar söz sayı: 4-6. Geniş (sahə) və dar (metodologiya və ya kontekst) terminləri birləşdirin. Terminologiya jurnalın həmin mövzunu necə adlandırdığı ilə üst-üstə düşməlidir.
5. Jurnalın son nəşr tarixi — nəyi dərc etdiklərini, nəyi yazdıqlarını deyil
Aims & Scope — bəyanatdır. Həqiqi redaksiya siyasəti isə son 2-3 ilin nəşrlərindədir. Bəzən jurnal e-mail dəvətləri göndərir — amma bu, jurnalın həqiqətən Sizin mövzunuzu dərc etdiyini təsdiqləmir. Prioritetlər dəyişir, yeni redaktorlar gəlir, metodoloji fokus dəyişir.
Elsevier-in «Evaluate Manuscript» aləti Topic Trend-i — mövzunun jurnaldakı son illərdəki dinamikasını nəzərə alır. Mövzu «trending down» — bu, yaxşı scope fit olduğu halda belə əlavə rədd siqnalıdır.
Son buraxılışlarda nəyi analiz etmək lazımdır: hansı metodologiya üstünlük təşkil edir (kəmiyyət, keyfiyyət, qarışıq), hansı coğrafi kontekstlər görünür, hansı nəzəri çərçivələrə istinad edilir, mövzunuza yaxın xüsusi buraxılışlar varmı.
Jurnal yenicə Sizin mövzunuz üzrə xüsusi buraxılış hazırlamışsa — həmin istiqamət 1-2 il üçün doymuş ola bilər. Scopus-da pulsuz nəşrin mifləri haqqında məqalədə olduğu kimi — reallıqla gözləntiləri tutuşdurmaq vacibdir.
6. Jurnal göstəriciləri — ilk nəşr üçün hansı səviyyə realdır
CiteScore, SJR, SNIP və kvartil — bunlar jurnala daxil olmanın nə qədər çətin olduğunun və müəllifdən nə tələb etdiyinin göstəriciləridir. AAK-ın Q1-Q4, Scopus, WoS üzrə tələbləri haqqında ətraflı məlumat üçün ayrıca məqaləmizə baxın.
Real rəqəmlər: Q1 jurnalların rədd dərəcəsi 95-98%, baxış müddəti 12-24 aydır. Q2 — rədd 80-90%, baxış 3-9 ay. Q3 — ilk nəşr üçün ən əlçatan səviyyədir.
AAK kontekstində: namizədlik dissertasiyası üçün Scopus Q3 və ya WoS ESCI praktiki minimumdur. Müdafiəyə 12 aydan az vaxt qalırsa — Q2 optimaldır. 24+ ay varsa — Q1 ciddi şəkildə nəzərə alına bilər.
Kvartili scimagojr.com-da (ödənişsiz) yoxlayın. Və mütləq universitetinizin minimum kvartil tələb edib-etmədiyini aydınlaşdırın.
7. Mövzunun rəqabətliliyi — həddindən artıq doymuş da, həddindən artıq boş da olmamalıdır
Scopus üçün ideal mövzu aktiv, lakin tükənməmiş maraq zonasındadır. Son 2 ildə eyni metodologiya ilə 500+ məqalə varsa — yeni iş üçün yer azdır. 10-dan az nəşr varsa — mövzu bəlkə heç kəsi maraqlandırmır. Azərbaycan alimlərinin Scopus jurnalları tərəfindən necə aldadıldığını araşdırarkən gördük ki, doymuş mövzular saxta jurnallar üçün əsas hədəfdir.
Necə qiymətləndirmək olar: Scopus-da açar dəyişənlərinizin dəqiq kombinasiyası üzrə axtarış edin. VOSviewer-də sıxlıq xəritəsi qurun: yüksək sıxlıq — doymuş zona, periferiya düyünləri — açıq istiqamətlər.
Yaxşı siqnal: mövzu üzrə son məqalələr hələ konsensusa çatmayıb, müəlliflər arasında metodoloji fikir ayrılıqları var — bu yeni töhfə üçün məkandır.
📋 Mövzunuzun redaktoru keçib-keçməyəcəyindən əmin deyilsiniz?
WhatsApp-da 8 yoxlama çeklisti alın — 15 dəqiqəyə özünüz yoxlayın.
8. Sahəyə görə fərqlər — fənndən asılı olaraq oyunun qaydaları dəyişir
Scopus bütün sahələri eyni şəkildə indeksləyir — lakin mövzu və töhfənin qiymətləndirilmə meyarları əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir. Doktorantlar üçün ən vacib fərqlər:
Sosial və humanitar elmlər: nəzəri töhfə, yeni konseptual çərçivə və ya tənqidi analiz — qəbul edilən formatdır. Lokal tədqiqat müqayisəli şəkildə formalaşdırılarsa keçir. Qarışıq metodlar qəbul şansını artırır. Vacib məqam: Scopus humanitar elmləri STEM-ə nisbətən daha az əhatə edir — istiqamətinizin orada təmsil olub-olmadığını yoxlayın.
Texniki və dəqiq elmlər: yenilik empirik olaraq sübut edilməlidir — nəticəsiz «ədəbiyyatda boşluq» kifayət deyil. Konfrans materialları (IEEE, ACM) Scopus-da indeksləşir və nəşr kimi sayılır. Real məlumat və nəticə olmayan məqalə ideal mövzu olsa belə rəydən keçməyəcək.
Fənninizi müəyyən edin və hədəf jurnalda son qəbul edilmiş 5-10 məqaləyə baxın — Sizdən nə gözləndiyinin real standartını göstərəcək.
Nəticə
Scopus üçün mövzu seçimi intuisiya və ya şans deyil. Bu — konkret meyarlar üzrə sistematik yoxlamadır.
Research gap, jurnala uyğunluq, beynəlxalq aktuallıq, düzgün açar sözlər, nəşr tarixinin analizi, real kvartil, mövzunun rəqabətliliyi və sahə qaydalarını başa düşmək — bu meyarların hər biri ayrılıqda Scopus məqaləsi mövzusunun qəbul şansını artırır. Birlikdə isə — redaktorun rədd etmək istəməyəcəyi məqaləni formalaşdırırlar.
«Məqalələr Akademiyası»nın mütəxəssisləri Sizin profilinizə və hədəf jurnalınıza uyğun mövzu seçməyə kömək etmək istəyirsə — bizə yazın. AAK-ın hansı Scopus jurnallarını qəbul etdiyini bilirik və müdafiənizin müddinə uyğun variant seçirik.
Scopus — açar təhvil xidməti: mövzudan indeksləşməyə qədər
Qəbul ediləcək mövzu seçəcəyik. Məqaləni yazacağıq. AAK-ın qəbul etdiyi jurnalda dərc edəcəyik. Hansı Scopus jurnallarının müdafiə üçün AAK tərəfindən qəbul edildiyini bilirik — və Sizin istiqamətinizə və müddətinizə uyğun olanı seçirik.
Azərbaycanda 300-dən çox müəllif artıq bizimlə AAK-dan keçib.
