Scopus-da nəşr — nüfuz, karyera tələbi, çox vaxt qrant almaq və ya ixtisası təsdiq etmək üçün şərtdir. Məhz bu dəyər elmi nəşrləri manipulyasiya üçün əlverişli alətə çevirdi. Biz Scopus bazasınımonitorinq edirik — və bu gün Azərbaycan akademik mühitindən konkret nümunələrlə bunun necə işlədiyini göstərəcəyik.
Vaxt təzyiqi, müdafiəyə çatışmamaq qorxusu, jurnalı müstəqil yoxlamanın çətinliyi — bütün bunlar yırtıcı nəşrlər üçün ideal şərait yaradır. Jurnal Scopus-dadır, redaksiya məktublara cavab verir, saytetibarlı görünür. Lakin bu fasadın arxasında sizi nəşrsiz, pulsuz qoya biləcək və hər şeyi yenidən başlamağa məcbur edəcək bir sxem gizlənə bilər.
Azərbaycan elm mühitində yırtıcı jurnallar problemi getdikcə kəskinləşir. Dünən keyfiyyətli işlər nəşr edən nəşrlər bugün kommersiya maşınlarına çevrilir. Bu məqalədə araşdırırıq — o cümlədən məqalə yazmaq üçün düzgün jurnalseçməyin nə qədər vacib olduğunu:
BU MATERİALDA
→ Hazırda aktiv fəaliyyət göstərən üç tip təhlükəli jurnal;
→ Sxemin görünüşü — ilk məktubdan nəşrin itirilməsinə qədər;
→ Azərbaycanlı alimlərin 55 000 dollardan çox itirdiyi dörd real jurnal;
→ Pul ödəməzdən əvvəl jurnalı necə yoxlamaq olar.
Aşağıdakı bütün hallar sənədləşdirilib. Jurnalların adları, rəqəmlər və bunun necə baş verdiyinin mexanikası ilə.
Scopus-da üç tip təhlükəli jurnal
Başa düşmək vacibdir: bütün problemli jurnallar eyni deyil. Risklər fərqlidir, nəticələr də. Budur ən geniş yayılmış üç tip.
Tip 1
Jurnal artıq xaric edilib, lakin siz hələ bilmirsiniz
Scopus statusları dərhal yeniləmir — ləğv qərarı ilə «Coverage discontinued» qeydi arasında bir ay keçə bilər. Bu müddətdə naşirlər kütləvi göndərişlər aparır və aktiv məqalə qəbul edir. Siz jurnalı bazada görürsünüz. Scopus-dakıməqalə hər şeyin təhlükəsiz olduğunu düşündürür. Əslində isə bu artıq «ölüdür».
Tip 2
Jurnal CSAB yoxlamasındadır, lakin ödəmə almağa davam edir
Jurnal Scopus Content Selection & Advisory Board-un yoxlamasına düşübsə — bu artıq xəbərdarlıq siqnalıdır. Nəşr zəif keyfiyyətə və ya etik pozuntulara görə təhlükə altındadır. Naşir bunu bilir, lakinsusur — rəsmi xaricolmaya qədər məqalə və ödəmə qəbul etməyə davam edir.
Tip 3
«Deqradasiyaya uğramış» jurnal — vaxtilə normal, indi yırtıcı
Ən xain tip. Jurnal nüfuza malik idi, Q2-yə daxil idi, keyfiyyətli işlər nəşr edirdi — lakin müəyyən bir anda redaksiyasiyasəti dəyişdi. Pul üçün hər şeyi qəbul etməyə başladılar. Müəlliflər köhnə nüfuza etibar edir, nəşrin cari vəziyyətiniyoxlamırlar. Sonra CSAB məqalələri toplu şəkildə silir.
Sxem necə işləyir: ilk məktubdan fəlakətə qədər
Bir gün heç vaxt heç nə göndərmədiyiniz bir jurnaldan məktub alırsınız. Onlar sizin e-poçtunuzu haradan tapdılar? Redaksiyalar əlaqə ünvanlarını birbaşa nəşr olunmuş elmi məqalələrdən kütləvişəkildə çıxarır. Sizin e-poçtunuz öz nəşrlərinizlə göstərilir — avtomatik skriptlər onu oradan yığır. Sonra — mövzularınız üzrə açar söz uyğunluğu və kütləvi göndəriş. Bir gün minlərlə müəllif eyni«şəxsi» məktubu alır. Bu dəvət deyil — bu marketinq tuzağıdır.
1. «Dəvət» məktubu. Redaksiya işlərinizlə maraqlandığını yazır. Yaltaq səslənir — lakin əslində sizin e-poçtunuzu sadəcə məqalələrinizdən birindən çıxarıblar.
2. Son tarix təzyiqi. «2–4 həftə çıxışa qədər», «cari nömrədə yer var» — rasional yoxlamanı bloklayan klassik manipulyasiya. Müdafiəsi yaxınlaşan alimlərə xüsusilə effektiv təsir edir.
3. Müəllif məqaləni təqdim edir. Bir neçə gün ərzində qəbul edilir — həqiqi icmal olmadan və ya şablon rəylərlə. Nəşr olunur və 300 ilə 1500 dollar arasında ödəmə tələb olunur.
4. Məqalə Scopus-a düşür ya düşmür. Ən yaxşı halda — indekslənir. Ən pis halda — bu da baş vermir və nəşr ümumiyyətlə sayılmır.
5. Scopus audit aparır — məqalələri silir. Jurnal ya tamamilə deindekslənir, ya da konkret məqalələr bazadan çıxarılır. Tədqiqatçı əliboş qalır.
6. Redaksiya məhəl qoymur, pul qaytarılmır. Məqaləni yenidən yazmaq, başqa jurnalda nəşr etmək lazımdır — çox vaxt müdafiədən əvvəl vaxt və pul ikinci dəfə xərclənir.
2024–2025-ci illərdə azərbaycanlı alimlərin pul itirdiyi dörd jurnal
Bu hallar monitorinqimizdəndir. Real nəşrlər, real müəlliflər, təsdiqlənmiş zərərlər.
■ Məqalələr Scopus-dan silindi ■ Məqalələrin bir hissəsi indekslənmədi
International Journal for Innovative Research inMultidisciplinary Field (IJIRSS) | ~13 500 dollarzərər |
▪ Məqalələr Scopus-dan silindi
Bu siyahıdakı ən dramatik hal. Jurnal Q2 statusuna malik idi və 2023–2024-cü illərdə həqiqətən keyfiyyətli işlər nəşr edirdi. Lakin 2025-ci ildə altı ay ərzində 2500-dən çox məqalə nəşr etdi — əsasənaşağı keyfiyyətli. Əvvəllər indekslənmiş bütün nəşrlər kütləvi auditin ardından Scopus-dan silindi. Azərbaycanlı müəlliflərdən 9 məqalə, hər biri üçün 1500 dollar töhfə. Bu klassik «deqradasiyayauğramış» jurnaldır — müəlliflər köhnə nüfuza etibar edib redaksiya siyasətinin dəyişməsini izləməyiblər.
Azərbaycandan müəlliflər: 33+ | Töhfə: 1500$ | Status: deindekslənib
~25 000 dollarzərər |
▪ Məqalələrin bir hissəsi indekslənmədi
Bu icmalda azərbaycanlı müəlliflər arasında ən böyük zərərlər. Yerli alimlərin 20-dən çox məqaləsi, onların əksəriyyəti indekslənmədi və müəlliflərə sayılmadı. Jurnal ən aqressiv yırtıcı deyildi, lakin aktivşəkildə lazımi icmal olmadan pul müqabilinə sürətli nəşr təklif edirdi. Məqalə başına 1000 ilə 1500 dollar töhfə.
Azərbaycandan müəlliflər: 60+ | Töhfə: 1000–1500$ | Status: qismən indekslənməyib
The International Journal of Accounting and Economics Studies | Zərərlər təsdiqlənir |
▪ Məqalələrin bir hissəsi indekslənmədi
Jurnal nisbətən yaxında Scopus-dan xaric edildi. Məqalələrin bir hissəsi indekslənməyə müvəffəq oldu — bir hissəsi olmadı. Nəşr iqtisad elmləri çərçivəsindəki materialları öz scope-u daxilində nəşredirdi, buna görə artıq indekslənmiş məqalələrin kütləvi silinməsi baş vermədi. Lakin işləri bazaya düşməyə müvəffəq olmayan müəlliflər ödənilmiş töhfəyə baxmayaraq saydırma olmadan qaldı.
Azərbaycandan müəlliflər: 20+ | Status: jurnal Scopus-dan xaric edilib
Zərərlər təsdiqlənir |
▪ Tematik scope-dan kənar nəşr edib
Uzun müddət Scopus-da olan və nüfuza malik olan, lakin müəyyən anda «qazanmaq» qərarına gəlib öz tematik scope-undan çox uzaq materiallar nəşr etməyə başlayan jurnalın klassik nümunəsi. Azsayda azərbaycanlı müəllif, lakin hər biri ya nəşri silinmiş, ya da attestasiya orqanlarının tələblərinə uyğunsuzluq səbəbindən sayılmamış vəziyyətdə qaldı.
Azərbaycandan müəlliflər: 10+ | Status: scope-dan kənar nəşr edib
AYDIN AI · JURNAL RİSK ANALİZİ
Pul ödəməzdən əvvəl jurnalı 60 saniyəyə yoxlayın
Yuxarıdakı dörd jurnalın hər biri rəsmi xaricolmadan çox əvvəl risk əlamətlərinə malik idi: nəşrlərin sayında kəskin artım, mövzu xaricindəki məqalələr, redaksiya heyətindəki dəyişikliklər. Aydin AI 20-dən çox Scopus parametrini analiz edir və deindekslənmə riskini qiymətləndirir — siz pul köçürməzdən əvvəl.
✓ 60 saniyəyə analiz ✓ 20+ risk parametri ✓ Aktual Scopus bazası ✓ Azərbaycan dilində mövcuddur
NƏTİCƏLƏR
Bu Azərbaycan elm muhiti üçün nə deməkdir
Azərbaycanda yırtıcı nəşrlər problemi sürət qazanır. Sürətli nəşr cazibəsi — xüsusilə son tarix təzyiqi altında — manipulyasiyanın əsas aləti olaraq qalır. Lakin nəticə həmişə eynidir: müəllif pul, vaxt və nüfuz itirir, sonra hər şeyiyenidən başlamaq məcburiyyətindədir.
Vasitəçilər haqqında ayrıca qeyd etmək lazımdır — Scopus-da «zəmanətli» nəşr vəd edən şirkətlər və fərdi brokerlər. Jurnal deindekslənəndə onlar çiynini çəkir: «Bu nəşrdən sonra baş verdi — biz məsuliyyət daşımırıq». Pul onlardaqalır, məqalə yox olur.
Qayda birdir: hər hansı bir jurnalı, onu kim tövsiyə etməsindən asılı olmayaraq, yoxlamaq lazımdır. Məqalə yazmaqüçün vaxt və enerji xərcləməzdən əvvəl cari vəziyyəti yoxlayın. Aydin AI-dan müstəqil ani yoxlama üçün istifadə edin.
Bu gün Scopus-dakı jurnal sabah orada olacağına zəmanət deyil. Ödəməzdən əvvəl yoxlayın, sonra deyil.
