Siz yaxşı iş yazmağın kifayət etdiyini düşünürsünüz. Lakin Azərbaycanda bu yetərli deyil. Ali Attestasiya Komissiyası (AAK) hər dissertasiya və elmi məqaləni plagiat üçün yoxlayır — və bunu ciddi şəkildə edir.
2019–2024-cü illər ərzində komissiya elmi dərəcə və adların verilməsindən 1094 dəfə imtina etdi. Bu, bütün müraciətlərin 30%-dən çoxudur. Plagiat isə imtinaların əsas səbəbidir. 2021-ci ildə AAK tarixdə ilk dəfə artıq verilmiş elmi dərəcəni plagiat səbəbindən ləğv etdi.
Bu statistikaya düşməmək üçün yoxlama sisteminin necə işlədiyini anlamaq lazımdır.
AAK-ın istifadə etdiyi üç proqram
AAK sədri Famil Mustafayevin açıqlamasına görə, komissiya üç lisenziyalı beynəlxalq antiplagiat sistemi ilə işləyir:
StrikePlagiarism.com — əsas sistem. Polşanın Plagiat.pl şirkəti tərəfindən hazırlanmışdır. Azərbaycan universitetlərinin əksəriyyəti və komissiya özü tərəfindən istifadə edilir. Açıq internet, universitet bazaları və hüquqi aktlar bazası olan RefBooks üzrə yoxlama aparır.
Antiplagiat.ru — əlavə yoxlama üçün tətbiq edilən rus antiplagiat sistemi.
Turnitin — dünya akademik ictimaiyyətində geniş yayılmış beynəlxalq sistem.
Vacib bir məqam: texniki yoxlama ilə iş bitmir. AAK eyni zamanda ixtisaslaşmış şuralar vasitəsilə məzmun ekspert təhlili aparır. Buna görə sıfır oxşarlıq göstərən işlərdə belə plagiat aşkar edilmişdir. Sözləri yenidən düzmək sistemdən xilas olmaq üçün kifayət deyil.
StrikePlagiarism nəyi yoxlayır və norma nədir?
Sistem üç əmsalı olan hesabat formalaşdırır — hər birinin öz mənası var:
OƏ1 (I oxşarlıq əmsalı) — ardıcıl 5 sözdən ibarət fraqmentlərin uyğunluq faizi. Ümumi mətn oxşarlığını əks etdirir.
OƏ2 (II oxşarlıq əmsalı) — ardıcıl 25 sözdən ibarət fraqmentlərin uyğunluq faizi. Bu əsas göstəricidir. “AAK qoyduğu qaydalara əsasən 5%” deyiləndə məhz bu nəzərdə tutulur.
Sƨ (sitat əmsalı) — dırnaq içindəki mətni göstərir. Bu plagiat deyil, düzgün işlənmiş sitatdır.
Ayrı-ayrı universitetlər daha sərt limitlər müəyyən edə bilər. Məsələn, UNEC Oƨ2 ≤ 4% tələb edir — standartdan aşağı.
Nəticə: doktorluq dissertasiyaları və elmi məqalələr üçün əsas göstərici olan Oƨ2 üzrə yol verilən səviyyə 5%-dən çox olmamalıdır. Bu, təxminən hər 20 abzasdan 1-i deməkdir.
İşin yoxlamanı "keçirməməsinə" səbəb olan tipik səhvlər
Problemlərin böyük hissəsi pis niyyətdən deyil, qaydaları bilməməkdən qaynaqlanır.
1. Dırnaq işarəsi olmayan sitat. Mətn mənbədən götürülüb, istinad var — amma dırnaq işarəsi yoxdur. Sistem bunu sitat kimi deyil, plagiat kimi qeyd edir. Fərq cəmi bir işarədədir.
2. Həddindən artıq sitat. Bütün sitatlar düzgün işlənmiş olsa belə, birbaşa sitatların ümumi həcmi 20–30%-i keçərsə, iş qeyri-orijinal sayılır və müdafiəyə buraxılmır.
3. Sistemi aldatmaq cəhdləri. Sözlərin yerini dəyişmək, başqa əlifbadan simvollarla əvəz etmək, mikro boşluqlar. StrikePlagiarism 100-dən çox belə manipulyasiya növünü aşkar edir. Bu isə sadə plagiatdan daha ağır nəticələrə gətirib çıxaran qəsdli saxtakarlıq kimi qiymətləndirilir.
4. İstinad göstərilmədən öz-özünü sitat gətirmək. Öncə dərc edilmiş öz məqalələrinizdən fraqmentlər istifadə etdinizsə — mütləq istinad göstərin. Əks halda sistem bunu oxşarlıq kimi qeyd edəcək.
5. Əvvəldən qüsurlu biblioqrafiya. Mənbə istifadə edilib, lakin heç yerdə qeyd edilməyib. Sonunda yaddaşdan bərpa etmək demək olar ki, mümkün deyil.
📋 AAK üçün hansı proqramlarla işi yoxlamaq lazım olduğunu bilmək istəyirsiniz?
WhatsApp kanalımıza abunə olun və «AAK üçün işləri yoxlamaq üçün 5 ən yaxşı antiplagiat proqramı» PDF-çeklisti — pulsuz əldə edin.
İşi ilk dəfədən keçirmək üçün necə hazırlaşmaq olar?
Biblioqrafiyanı əvvəldən başlayın, sonuna saxlamayın. Hər mənbəyi dərhal qeyd edin — müəllif, ad, səhifə. Bu, sonunda günləri qənaət edəcək.
Öz sözlərinizlə yenidən ifadə edin. Sadəcə sözlərin yerini dəyişmək kifayət deyil — müəllifin fikrini öz anlayışınız vasitəsilə çatdırın. Sistem yenidən ifadəni aşkar edir — SmartMarks modulu məhz bunun üçün yaradılmışdır.
Sitatları düzgün işləyin. Dırnaq + istinad = SƨƏ (plagiat deyil). Dırnaqsız = OƨƏ (plagiat). Fərq bir işarədədir.
İlkin yoxlama aparın. Azərbaycan universitetlərinin əksəriyyəti StrikePlagiarism-ə giriş imkanı verir. Rəsmi təqdimetmədən əvvəl bundan istifadə edin.
Yalnız ümumi faizə deyil, OƨƏ2-yə diqqət yetirin. Məhz bu göstərici işin taleyini həll edir. Doktorluq dissertasiyasında OƨƏ2 > 5%-dirsə — qalanı normal olsa belə iş keçməyəcək.
Düzəliş prosedurasını yadda saxlayın. Limiti ilk dəfə keçdikdə müəllifə düzəliş üçün 1 ay verilir. Təkrar keçilməsi halında iş akademik vicdanlılıq komissiyasına göndərilir. OƨƏ2 60%-i keçərsə — iş təkrar yoxlamaya da qəbul edilmir.
Plagiat üçün nə cür cəza var — və yalnız namizədə deyil
AAK Əsasnaməsinin (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11.06.2019 tarixli 728 nömrəli Fərmanı) müddəaları bütün iştirakçılara aiddir:
– Namizəd: müdafiə qadağası — 3 il (PhD) və ya 5 il (elmlər doktoru). Eyni mövzuda müdafiə həmişəlik qadağandır;
– Elmi rəhbər və opponentlər: bu funksiyaları yerinə yetirməyə 3 illik qadağa;
– Dissertasiya şurasının sədri və katibi: rəsmi xəbərdarlıq;
– Artıq verilmiş elmi dərəcə: ləğv edilə bilər — 2021-ci ildə presedent artıq yaradılmışdır.
Nəticə
AAK-ın plagiat yoxlaması formal bir prosedur deyil — bu, real nəticələri olan ciddi mexanizmdir. 2019–2024-cü illər ərzində 1094 imtina, ilk dəfə geri alınan elmi dərəcə — bunlar rəqəmlər deyil, həyat nümunələridir.
Komissiya üç sistem — StrikePlagiarism, Antiplagiat.ru və Turnitin — vasitəsilə texniki yoxlama aparır. Lakin bununla kifayətlənmir: ekspert şuralar məzmunu da təhlil edir. Yəni texniki göstərici sıfır olsa belə, iş rədd edilə bilər.
Əsas göstərici OƨƏ2-dir — ardıcıl 25 sözdən ibarət fraqmentlər üzrə uyğunluq faizi. Doktorluq dissertasiyaları və elmi məqalələr üçün bu hədd 5%-dən çox olmamalıdır. Bu çox aşağı səviyyədir — və buna çatmaq üçün işin əvvəlindən düzgün yanaşmaq lazımdır: mənbələri dərhal qeyd etmək, sitatları düzgün işləmək, öz sözlərinizlə yenidən ifadə etmək.
Sanksiyalar isə yalnız sizi deyil — elmi rəhbərinizi, opponentlərinizi və dissertasiya şurasının bütün üzvlərini əhatə edir. Bu o deməkdir ki, bir nəfərin səhvi bir neçə nəfərin karyerasına təsir edə bilər.
Ən yaxşı strategiya sadədir: rəsmi təqdimetmədən əvvəl işinizi özünüz yoxlayın, zəif yerləri tapın və vaxtında düzəldin. Bunun üçün hansı proqramlardan istifadə etmək lazım olduğunu aşağıdakı çeklistdə tapa bilərsiniz.
