Təsəvvür edin: iki ildir üzərində işlədiyiniz məqalə nəhayət dərc olunub. Sevinərək sənədləri hazırlayırsınız — amma dissertasiya şurasından cavab gəlir: “Bu jurnal artıq Scopus-da indeksləşmir.” Aylarla itirilmiş vaxt, pozulmuş plan, təxirə düşmüş müdafiə…
Təəssüf ki, bu, nadir hal deyil. Azərbaycanda doktorantların əhəmiyyətli hissəsi müdafiəyə texniki səhvlər ucbatından vaxtında çata bilmir — elmi işin keyfiyyəti yüksək olsa belə.
Bu məqalədən nə əldə edəcəksiniz?
– Yırtıcı jurnalların tələsinə necə düşməmək — və Scopus-dan çıxarılmış jurnalı vaxtında müəyyən etmək;
– Tarix uyğunsuzluğunun niyə ciddi problem olduğunu başa düşəcəksiniz;
– AAK-ın sənədləşmə tələblərini necə düzgün yerinə yetirmək lazım olduğunu öyrənəcəksiniz;
– ORCID və müəlliflik məlumatlarındakı xətaların qarşısını almağı biləcəksiniz;
– Azərbaycana xas olan xülasə tələbini düzgün yerinə yetirməyi öyrənəcəksiniz;
– Plagiat və saxtalaşdırma nəticəsində müdafiənin birdəfəlik bağlanması riskini görəcəksiniz.
Səhv №1 — Məqalə var, amma Scopus indeksləmir: yırtıcı jurnallar və çıxarılmış nəşrlər
Səhv nədir?
Bu səhvin iki üzü var — və hər ikisi eyni nəticəyə gətirib çıxarır: məqalə Scopus-da görünmür, vaxt və pul itirilir.
Birinci üz: yırtıcı (predator) jurnalların tələsi.
Doktorantın e-poçtuna gözəl tərtib olunmuş məktub gəlir: “Dear Researcher, we invite you to publish in our Scopus-indexed journal. Fast review — 2 weeks. Publication fee — $300.” Jurnal professional görünür, saytında “Scopus indexed” yazılıb, hətta ISSN nömrəsi də var.
Doktorant sevinir — sürətli və ucuz! Məqaləni göndərir, ödəniş edir, məqalə “dərc” olunur. Amma sonra məlum olur: jurnal ya heç vaxt Scopus-da olmayıb, ya artıq çıxarılıb, ya da yalnız formal şəkildə indeksləşib və ciddi rəyləndirmə prosesi yoxdur.
İkinci üz: real jurnalın Scopus-dan çıxarılması.
Bəzən doktorant düzgün jurnal seçir, amma dərc prosesində və ya dərcdən qısa müddət sonra Scopus həmin jurnalı bazadan çıxarır. Scopus hər ay jurnalları yoxlayır və tələblərə cavab verməyən nəşrləri silir. Yalnız 2024-cü ildə onlarla jurnal “discontinued” statusu aldı. 2025–2026-cı illərdə bu proses daha da sıxlaşıb.
Nə ilə nəticələnir?
Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə görə, fəlsəfə doktoru dissertasiyasının müdafiəsinə buraxılmaq üçün ən azı beş məqalə dərc edilməlidir, o cümlədən xarici ölkələrdə nəşr olunan impakt faktorlu jurnallarda minimum bir məqalə. Əgər həmin jurnal Scopus-dan çıxarılıbsa və ya heç vaxt real indeksləşməyibsə — məqalə hesablanmır. Müdafiə təxirə düşür, bəzən bir il və daha çox. Ödənilən pul geri qaytarılmır.
Necə qarşısını almaq olar?
1. Heç vaxt e-poçt dəvətnamələrinə etibar etməyin. Etibarlı jurnallar adətən doktorantlara kütləvi məktub göndərmir. Əgər “2 həftəyə rəyləndirmə” vəd edirlərsə — bu, ciddi xəbərdarlıq əlamətidir.
2. Göndərişdən əvvəl jurnalın Scopus statusunu yoxlayın: Scopus Sources səhifəsindən jurnalın ISSN-ni daxil edin.
3. “Discontinued” siyahısını mütəmadi izləyin — Scopus hər ay yenilənir.
4. Jurnalın son 1-2 ildəki davranışına diqqət edin: qəfil artan nəşr sayı, çox sürətli rəyləndirmə (1-3 həftə), mövzudan kənar məqalələr — bunlar xəbərdarlıq əlamətləridir.
5. Məqalə qəbul edildikdən sonra da dərc olunana qədər jurnalın statusunu izləməyə davam edin.
6. Mümkünsə, Q1–Q2 kvartil jurnallarına üstünlük verin — onların çıxarılma riski daha azdır.
Mini-checklist
Jurnalın ISSN-ni Scopus Sources-da yoxladım;
“Discontinued sources” siyahısına baxdım;
Jurnalın rəyləndirmə müddəti real görünür (minimum 1-2 ay);
Jurnal e-poçtla kütləvi dəvətnamə göndərən deyil;
Jurnalın nəşr tezliyində qəfil artım yoxdur;
Elmi rəhbərlə jurnalın seçimini müzakirə etdim.
📩 Jurnalınızın Scopus statusundan əmin deyilsiniz?
Bizə yazın — jurnalınızın cari indeksləmə vəziyyətini birlikdə yoxlayaq. Sürətli cavab, peşəkar yanaşma.
Səhv №2 — Xronologiyanın pozulması: tarixlər arasında ziddiyyət
Səhv nədir?
Doktorant dissertasiya şurasına sənədləri təqdim edərkən, protokolun və ya arayışın tarixi məqalənin rəsmi dərc tarixindən əvvəl olur. Məsələn: elmi seminarın protokolu yanvar ayına aiddir, amma məqalə Scopus-da yalnız mart ayında görünür.
Bu, Azərbaycan qanunvericiliyinə görə ciddi problemdir: dissertasiyanın əsas elmi nəticələrini əks etdirən işlər ilkin müzakirədən azı bir ay əvvəl dərc edilməli, beynəlxalq bazalarda isə müzakirədən əvvəl yerləşdirilməlidir.
Nə ilə nəticələnir?
Dissertasiya şurası və ya Ali Attestasiya Komissiyası (AAK) sənədlərdəki tarix uyğunsuzluğunu aşkar edərsə, bu, saxtakarlıq kimi qiymətləndirilə bilər. Ən yaxşı halda — sənədlərin yenidən tərtib edilməsi və müdafiənin təxirə salınması. Ən pis halda — müdafiəyə buraxılmama.
Necə qarşısını almaq olar?
1. Məqalənin faktiki dərc tarixini (online nəşr tarixi, DOI aktivləşmə tarixi) dəqiq müəyyən edin;
2. Scopus-da məqalənin indeksləşmə tarixini ayrıca yoxlayın — dərc tarixindən fərqli ola bilər;
3. Elmi seminar və müzakirə tarixlərini yalnız məqalə bazada göründükdən sonra planlaşdırın;
4. Bütün tarixləri (dərc, indeksləşmə, protokol, arayış) bir xronologiya cədvəlində qeyd edin;
5. Şübhəli hallarda elmi katib və ya dissertasiya şurasının sədri ilə əvvəlcədən məsləhətləşin.
Mini-checklist
Məqalənin DOI-si ilə dərc tarixini təsdiq etdim;
Scopus-da indeksləşmə tarixini yoxladım;
Protokol tarixi dərc tarixindən sonraya düşür — təsdiqlədim;
Xronologiya cədvəlini hazırladım;
Rəsmi mənbədə dəqiq tələbləri yoxladım (qaydalar yenilənə bilər).
Səhv №3 — Sənədləşmə və formal tələblərə uyğunsuzluq: AAK standartları
Səhv nədir?
AAK-ın dissertasiya və attestasiya sənədlərinə aid çox dəqiq normaları var. Doktorantların böyük hissəsi bütün enerjisini tədqiqata sərf edir, amma sənədləşmə tələblərini axırıncı anda öyrənir — və ciddi səhvlərə yol verir.
Ən geniş yayılmış problemlər:
– Avtoreferatın səhv strukturu — AAK-ın şablonuna uyğun deyil, həcm normaları pozulub (fəlsəfə doktoru üçün 36–40 min işarə, elmlər doktoru üçün 76–80 min işarə);
– Dissertasiyanın format pozuntuları — səhifə ölçüləri, şrift, interval, titulvərəqə, strukturun uyğunsuzluğu;
– Publikasiya siyahısında xətalar — jurnalların indeksləşmə statusu düzgün göstərilməyib, nəşr məlumatları natamam və ya köhnəlib;
– Müştərək müəlliflikdə müəlliflik payının düzgün göstərilməməsi — xüsusilə həmmüəllifli məqalələrdə iddiaçının şəxsi töhfəsi aydın ifadə edilməyib;
– Rəylərin, opponentlərin sənədlərinin natamamlığı — rəsmi rəylər müdafiə gününə azı 10 gün qalmış təqdim edilməlidir.
Nə ilə nəticələnir?
– Komissiya formal uyğunsuzluq aşkar edərsə, sənədləri doopracitə qaytara bilər — bu, müdafiə tarixinin ləğvi deməkdir;
– Sistemli pozuntularda — müdafiəyə buraxılmama;
– Avtoreferat tələblərə cavab vermirsə, dissertasiya şurası onu çap etməkdən imtina edə bilər;
– Əlavə vaxt, əlavə imzalar, bəzən əlavə rəy tələb olunur.
Bir sənədin çatışmaması çox vaxt müdafiəni təxirə salır.
Bunun qarşısını almaq üçün sizin üçün “PhD müdafiəsi üçün 21 məcburi sənəd” чекlisti hazırladıq.
Məlumatlarınızı yazın — checklist dərhal e-poçtunuza gələcək.
Səhv №4 — Müəlliflik və məlumat səhvləri: ORCID, ad-soyad xətaları
Səhv nədir?
Jurnala göndərilən məqalədə doktorantın ad-soyadında bir hərf fərqli yazılıb, və ya ORCID nömrəsi səhv göstərilib (yaxud ümumiyyətlə göstərilməyib). Nəticədə Scopus profilində məqalə başqa müəllif kimi görünür və ya ümumiyyətlə doktorantın profilində əks olunmur.
Azərbaycan doktorantları üçün bu xüsusilə aktualdır, çünki ad-soyadların latın hərflərinə transliterasiyası zamanı fərqli variantlar yaranır (məsələn: Hüseynov / Huseynov / Guseinov).
Nə ilə nəticələnir?
– Dissertasiya müdafiəsi üçün təqdim edilən məqalə siyahısında uyğunsuzluq;
– Scopus Author ID altında bəzi məqalələr görünmür;
– AAK ekspertizası zamanı müəllifliyin təsdiqi ilə bağlı suallar yaranır;
– Əlavə vaxt və sənədləşmə tələb olunur.
Necə qarşısını almaq olar?
1. ORCID profili yaradın (https://orcid.org) və bütün məqalələrdə eyni ORCID-i göstərin;
2. Ad-soyadınızın eyni transliterasiyasını bütün nəşrlərdə istifadə edin. Bir variant seçin və heç vaxt dəyişməyin;
3. Hər məqalə dərc olunduqdan sonra Scopus Author Profile-ı yoxlayın — məqalə profilinizdə görünürmü?
4. Əgər adınız başqa formada yazılıbsa, Scopus-a Author Feedback Wizard vasitəsilə düzəliş göndərin;
5. Müdafiədən əvvəl ORCID-dəki məqalə siyahısını və Scopus profilini çap edib saxlayın — bu, ekspertiza zamanı lazım ola bilər.
Mini-checklist
ORCID profilim var və aktivdir;
Bütün nəşrlərdə eyni ad-soyad variantı istifadə olunub;
Scopus Author Profile-da bütün məqalələrim görünür;
ORCID-də məqalə siyahısı tam və düzgündür;
Elmi rəhbərə profillərimi göstərdim və təsdiqini aldım.
Səhv №5 — Xarici dildə dərc olunmuş nəticələrin Azərbaycan dilində xülasəsinin olmaması
Səhv nədir?
Bu, Azərbaycana xas olan və çox doktorantın gec xatırladığı tələbdir. Qanunvericiliyə görə, xarici dildə dərc olunmuş dissertasiyanın əsas elmi nəticələrinin Azərbaycan dilində qısa xülasəsi Komissiyaya təqdim edilməlidir. Bu xülasənin həcmi dərc edilmiş nəticələrin 20 faizindən az olmamalıdır.
Bir çox doktorant məqalələrini ingilis dilində dərc etdirir, amma bu xülasəni hazırlamağı unudur və ya əhəmiyyətsiz hesab edir. Nəticədə müdafiəyə təqdim zamanı sənədlər natamam sayılır.
Nə ilə nəticələnir?
– Dissertasiya sənədlər paketi natamam hesab olunur;
– Müdafiə prosesi gecikir — xülasənin hazırlanması və təsdiqi əlavə vaxt tələb edir;
– Bəzən artıq formalaşdırılmış müdafiə tarixi ləğv edilir;
– Əlavə bürokratik prosedurlar (yenidən təsdiq, imza və s.).
Necə qarşısını almaq olar?
1. Hər xarici dildə dərc olunan məqalədən dərhal sonra Azərbaycan dilində xülasəni hazırlayın — sonraya saxlamayın;
2. Xülasənin həcminin dərc edilmiş materialın minimum 20%-i olmasına diqqət edin;
3. Xülasədə əsas nəticələri, yenilik elementlərini və praktiki əhəmiyyəti aydın şəkildə ifadə edin;
4. Xülasəni elmi rəhbərə göstərin və təsdiq alın — dil keyfiyyəti və terminologiya düzgünlüyü vacibdir;
5. Xülasələri bir ayrıca qovluqda toplayın — müdafiə sənədlərini hazırlayarkən vaxt itirməmək üçün.
Qeyd: Dəqiq tələblər universitetdən universitetə fərqlənə bilər — rəsmi mənbədə yoxlayın.
Mini-checklist
Hər xarici dildə dərc olunmuş məqalə üçün Azərbaycan dilində xülasə hazırladım;
Xülasənin həcmi dərc edilmiş materialın minimum 20%-ni təşkil edir;
Elmi rəhbər xülasəni nəzərdən keçirib;
Bütün xülasələr ayrıca qovluqda toplanıb;
Terminologiya sahə standartlarına uyğundur.
Səhv №6 — Plagiat və saxtalaşdırma: müdafiə hüququnun birdəfəlik itirilməsi
Səhv nədir?
Bu, siyahıdakı ən təhlükəli səhvdir. Digər səhvlər müdafiəni gecikdirir — bu səhv isə müdafiə hüququnu tamamilə əlindən ala bilər. Nəinki elmi dərəcədən imtina — AAK sisteminə bir neçə il girişin bağlanması riski daşıyır.
Plagiat və saxtalaşdırmanın praktikada ən çox rast gəlinən formaları:
– Birbaşa plagiat — başqa müəllifin mətni istinad olmadan dissertasiyaya köçürülür. Bəzən bütöv bölmələr, nəzəri çərçivə və ya metod hissəsi olduğu kimi götürülür;
– “Yenidən ifadə etmə” istinadsız — mətn öz sözlərinlə yenidən yazılır, amma orijinal mənbəyə istinad verilmir. Bu da plagiat hesab olunur;
Başqasının nəticələrindən istifadə — tədqiqat nəticələri, cədvəllər, rəqəmlər mənbə göstərilmədən istifadə olunur. Hətta dissertasiyanın əsas hissəsi orijinal olsa belə, bir belə hal bütün işi şübhə altına ala bilər;
– “Ghostwriting” — dissertasiyanı üçüncü şəxs və ya şirkət yazır, iddiaçı isə işin məzmununu mahiyyətcə başa düşmür. Müdafiə zamanı şuranın sualları ilə bu dərhal üzə çıxa bilər.
Nə ilə nəticələnir?
Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, müəllifinə və ədəbiyyatına istinad olunmadan istifadə edilmiş materiallar aşkar edildikdə, dissertasiyanın ekspertizası dayandırılır və iddiaçıya həmin mövzu üzrə təkrar müdafiə hüququ verilmir.
Bu, sadəcə gecikdirmə deyil — bu, illərlə sürmüş işin birdəfəlik itirilməsidir.
Əlavə olaraq:
– AAK bir neçə antiplagiat sistemi istifadə edir — həm Azərbaycan, həm beynəlxalq platformalar, həm də əl ilə ekspert analizi;
– Plagiat aşkar edildikdə müdafiə keçirilmir, dərəcə qəti şəkildə rədd edilir;
– Akademik reputasiyaya ciddi zərər dəyir — bu, gələcəkdə elmi karyeranı əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir.
Necə qarşısını almaq olar?
1. Hər bir iqtibasın mənbəsini və müəllifini mətndə dəqiq qeyd edin — istisna yoxdur;
2. Başqasının fikrini öz sözlərinizlə ifadə edərkən belə, mütləq istinad verin;
3. Dissertasiyanı tamamladıqdan sonra plagiat yoxlama proqramından (Turnitin, StrikePlagiarism, iThenticate) keçirin — bunu təhvil vermədən əvvəl edin;
4. Yüksək oxşarlıq göstərən hissələri yenidən nəzərdən keçirin — düzgün istinad əlavə edin və ya mətni öz sözlərinizlə yenidən yazın;
5. Heç vaxt dissertasiyanı başqasına yazdırmayın. Müdafiə zamanı şuranın suallarına cavab vermək lazımdır — əsəri başa düşmədən bunu etmək mümkün deyil;
6. Metodologiya, nəzəri çərçivə kimi “ümumi” bölmələrdə belə, mənbəyə istinad etməyi unutmayın — antiplagiat sistemlər bu bölmələri də analiz edir.
Mini-checklist
Bütün iqtibaslar mətndə istinad ilə qeyd olunub;
Öz sözlərimlə ifadə etdiyim hissələrdə də mənbə göstərilib;
Plagiat yoxlama proqramından keçirdim — nəticə məqbul həddədir;
Nəzəri çərçivə və metod bölmələrində istinadlar tamdır;
Dissertasiyanın hər bölməsini özüm yazıb başa düşürəm;
Elmi rəhbər işi oxuyub və orijinallığını təsdiqləyib.
Nəticə
PhD yolu uzun və mürəkkəb bir prosesdir. İllər boyu tədqiqat aparırsınız, məqalələr yazırsınız, elmi rəhbərlə işləyirsiniz, konfranslarda çıxış edirsiniz. Amma bu məqalədə gördüyünüz kimi, müdafiənin uğuru təkcə tədqiqatın keyfiyyətindən asılı deyil — texniki, formal və prosedur məsələlər bəzən illərlə sürmüş işi bir anda riskə ata bilər.
Yırtıcı jurnalın tələsinə düşmək, Scopus-dan xəbərsiz qalmaq, sənədlərdə tarix ziddiyyəti, AAK formatına uyğunsuzluq, ORCID-də bir hərflik xəta, xülasənin olmaması, plagiat şübhəsi — bunların hər biri ayrılıqda müdafiəni gecikdirə və ya tamamilə dayandıra bilər.
Ən acınacaqlı odur ki, bu səhvlərin əksəriyyəti son anda aşkar olunur — sənədlər artıq hazırlanıb, müdafiə tarixi təyin edilib, opponent rəyləri yazılıb. Və məhz o anda bir “kiçik” problem bütün planı alt-üst edir.
Amma yaxşı xəbər var: bu səhvlərin hər birinin qarşısını almaq mümkündür. Bunun üçün nə xüsusi bacarıq, nə əlavə büdcə, nə də qeyri-adi resurslar lazımdır. Lazım olan tək şey — vaxtında yoxlamaq, diqqətli olmaq və prosesi planlı şəkildə idarə etmək.
Bu gün bir addım atın:
– Jurnallarınızın Scopus statusunu yoxlayın;
– ORCID profilinizə baxın — bütün məqalələr oradamı?
– Sənədlərinizdəki tarixləri tutuşdurun;
– Avtoreferatın strukturunu AAK tələbləri ilə müqayisə edin;
– Dissertasiyanı plagiat yoxlama proqramından keçirin;
– Xarici dildəki nəticələr üçün Azərbaycan dilində xülasələri hazırlayın;
Bu altı sadə addım — müdafiəniz ilə onun təxirə düşməsi arasındakı fərq ola bilər.
Unutmayın: qaydalar dəyişə bilər, tələblər yenilənə bilər. Ona görə də həmişə rəsmi mənbələri — Elm və Təhsil Nazirliyinin, AAK-ın və universitetinizin son versiya sənədlərini izləyin.
Əgər sualınız varsa, jurnalınızın statusunu yoxlatmaq istəyirsinizsə və ya sənədlərinizin tamlığına əmin olmaq istəyirsinizsə — bizə yazmaqdan çəkinməyin. Peşəkar komandamız sizə kömək etməyə hazırdır.
