Azərbaycanda elmi dərəcə verilməsi üçün müraciətlərin 30%-dən çoxu AAK tərəfindən rədd edilir.
Bu, qorxutmaq üçün deyil. Bu, rəsmi statistikadır: 2019-2024-cü illər arasında Ali Attestasiya Komissiyası 1094 müraciəti rədd etmişdir.
Üstəlik, rədd edilənlər arasında yalnız başlanğıc səviyyəli tədqiqatçılar deyil. Orada təcrübəli alimlər, dosentlər, hətta professorlar da var.
Səbəblər? Əksər hallarda — proqnozlaşdırıla bilən və əvvəlcədən qarşısı alına bilən. Problem ondadır ki, dissertantların əksəriyyəti səhv barədə yalnız AAK sənədləri rədd etdikdən sonra öyrənir.
Bu məqalədə biz rədd etmənin əsas səbəblərini təhlil etdik və Sizə dissertasiyanı təqdim etməzdən əvvəl yoxlamağa kömək edəcək özünü yoxlama yoxlama siyahısı hazırladıq — başqalarının səhvlərini təkrarlamamaq üçün.
AAK nədir və dissertasiyanı niyə rədd edə bilər
Ali Attestasiya Komissiyası (AAK) — Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə birbaşa tabe olan müstəqil dövlət orqanıdır. Nazirliyə deyil, hökumətə deyil — məhz prezident administrasiyasına. Bu, AAK-ı ölkənin elmi sahəsindəki ən nüfuzlu orqanlarından birinə çevirir.
AAK iki elmi dərəcə verir: fəlsəfə doktoru (PhD analoqu) və elmlər doktoru (daha yüksək dərəcə). Həmçinin AAK dosent və professor elmi adlarını təsdiqləyir.
Əsas normativ sənəd — 11 iyun 2019-cu il tarixli, 728 nömrəli Prezident fərmanıdır. Məhz o, müdafiə qaydalarını, nəşrlərə, formatlaşdırmaya, antiplagiat tələblərini və rədd etmənin bütün mümkün əsaslarını müəyyən edir.
Vacib məqam: AAK sadəcə “təsdiqləndi” möhürü vurmur. Komissiya ixtisaslaşdırılmış ekspert şuraları vasitəsilə tam ekspertiza aparır və əvvəllər verilmiş dərəcəni rədd etmək, geri qaytarmaq və ya ləğv etmək hüququna malikdir (2021-ci il presedenti).
AAK dissertasiyaları rədd etməsinin ƏN ÜST səbəbləri
1. Plagiat və akademik dürüstlüyün pozulması
Ən ciddi şəkildə cəzalandırılan səbəb. AAK eyni vaxtda üç yoxlama sistemindən istifadə edir: StrikePlagiarism.com, Antiplagiat.ru və Turnitin. Əsas göstərici — OEA2 (25 sözdən ibarət ardıcıl fraqmentlər üçün oxşarlıq əmsalı): bu 5%-dən çox olmamalıdır.
AAK plagiat aşkar etsə — nəticələr ciddidir: fəlsəfə doktoru üçün 3 il, elmlər doktoru üçün 5 il müdafiə qadağası; həmin mövzuda müdafiəyə həmişəlik qadağa; elmi rəhbər və opponentlər 3 illik qadağa alır.
Gizli məqam: hətta dırnaq içində verilmədən öz-özündən sitat gətirməyi sistem plagiat kimi təsnif edir. Öz məqalənizden sitat formasında tərtib etmədən bir paraqraf daxil etdiniz — dissertasiyanız artıq təhlükə altındadır.
2. Nəşrlərin AAK tələblərinə uyğun olmaması
İkinci ən geniş yayılmış səbəb — rəddlərin 30%-dən çoxu məhz nəşr problemləri ilə bağlıdır. Tələblər aydındır:
AAK siyahısına daxil olmayan və tanınan beynəlxalq bazalarda indeksləşdirilməyən jurnaldakı məqalə sadəcə nəzərə alınmır. Əgər jurnal təqdim edildikdən sonra Scopus-dan çıxarılıbsa — məqalə də “yanır”.
3. “Yırtıcı” jurnallarda nəşrlər
Miqyası heyrətləndirən sistemli problem: yalnız 2023-cü ildə 348 Azərbaycan müəllifi üç məşhur “yırtıcı” jurnalda (Norwegian Journal of Development of the International Science, Danish Scientific Journal, Slovakia International Scientific Journal) 187 məqalə dərc etdirmişdir.
Bunların arasında yalnız aspirantlar deyil, akademiklər, professorlar, dosent də var. Bir çoxu yalançı elmi nəşrdə çap olunduğunun fərqinə belə varmırdı.
AAK belə nəşrləri rəsmi olaraq saymır. Lakin problem daha dərindədir: universitetlər səviyyəsindəki nəzarət zəif qalır, dissertantlar isə çox vaxt “tez və ucuz” tələsinə düşür (nəşr dəyəri — 28–32 avro).
4. Dissertasiyanın həcminin pozulması
Həcm tələbləri aydın şəkildə müəyyən edilib — AAK onlara ciddi nəzarət edir:
Fəlsəfə doktoru: 200 000 – 240 000 işarə (illüstrasiyalar, cədvəllər, əlavələr və biblioqrafiya olmadan). Humanitar elmlər üçün +20%, dəqiq və təbiət elmləri üçün −20%-ə qədər icazə verilir.
Elmlər doktoru: eyni düzəltmələrlə 400 000 – 440 000 işarə.
5. Formatlaşdırma və rəsmiləşdirmə səhvləri
Xırda məsələ kimi görünür. Lakin AAK texniki pozuntulara görə belə sənədləri geri qaytarır: səhv haşiyələr (soldan 30 mm, sağdan 10 mm, yuxarı və aşağıdan 20 mm), yanlış şrift (Times New Roman, 14 pt tələb olunur), intervalın 1,5 olmaması, səhifə nömrələrinin aşağıda sağda olmaması və ya birinci səhifədən əvəzinə ikincidən başlaması.
6. Dissertasiyanın struktur pozuntuları
Məcburi struktur: başlıq səhifəsi, mündəricat, giriş, əsas məzmun, nəticə, biblioqrafiya, əlavələr, ixtisarlar siyahısı. Girişdə — məcburi yarımbölmələr: mövzunun aktuallığı, obyekt və predmet, məqsəd və vəzifələr, metodlar, elmi yenilik, əhəmiyyəti, aprobasiya.
Bir yarımbölmə buraxılsa — avtoreferatın dəyişdirilməsi üçün geri qaytarılır.
7. Avtoreferatın tələblərə uyğun olmaması
Fəlsəfə doktoru üçün avtoreferat: A5 formatı, həcmi 36 000–40 000 işarə (əsərlər siyahısı olmadan). Elmlər doktoru üçün: 76 000–80 000 işarə. Humanitar elmlər üçün +20% icazə verilir.
Tipik səhvlər: avtoreferatın məzmununun dissertasiya mətni ilə uyğun gəlməməsi, həcmin aşılması, məcburi bölmələrin olmaması, dırnaqsız sitatlar, yanlış şəxslərin imzaları. Əlavə olaraq — avtoreferat Azərbaycan dilində yazılıbsa, ingilis dilində nüsxələr tələb olunur (30 nüsxəyə qədər); rus dilindədirsə — həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində.
8. Müdafiə prosedurlarının pozulması
AAK dissertasiya şuraları tərəfindən prosedurların riayət edilməsini diqqətlə yoxlayır. Avtoreferat müdafiədən ən azı 1 ay əvvəl göndərilməlidir. Müdafiə videoya yazılır. Səsvermə — gizli, 2 turda, hər turda səslərin 2/3-i “lehinə” olmalıdır.
Prosedur pozuntular aşkar edildikdə AAK şuranın sədrinə və katibin xəbərdarlıq verir. Üçüncü pozuntu — 3 illik kənarlaşdırma.
9. Xarici nəşrlər üçün Azərbaycan dilində xülasənin olmaması
Əsas nəticələr xarici dildə dərc olunubsa — AAK-a dərc edilmiş nəticələrin həcminin ən azı 20%-i qədər Azərbaycan dilində xülasə təqdim edilməlidir. Bu tələb tez-tez unudulur, AAK isə ona ciddi nəzarət edir.
10. Elmi yeniliyin kifayətsizliyi
AAK ekspert şurası vasitəsilə dissertasiyanın həqiqətən yeni elmi problemi həll edib-etmədiyini qiymətləndirir. Elmlər doktoru üçün əlavə olaraq yoxlanılır: müəllif öncəki dissertasiyasından (fəlsəfə doktoru) materialların 1/5-dən çoxunu istifadə edə bilməz. Eyni və ya çox yaxın materiallar — rədd etmə üçün əsasdır.
Bütün müdafiə prosesi nə qədər vaxt aparır
İlkin müzakirədən diploma alınmasına qədər — adətən 1,5-dən 2,5 ilə qədər. Əsas mərhələlər: ilkin müzakirə (3 aya qədər), elmi seminar, opponentlərin təyin edilməsi (4–6 ay), açıq müdafiə, sənədlərin AAK-a ötürülməsi (2 ay), AAK-da baxılması (iyul və avqust nəzərə alınmadan 3–5 ay).
AAK dissertasiyanı rədd edərsə — Siz faktiki olaraq əvvələ qayıdırsınız. Bu, 1–3 il itkisi demək ola bilər. Məhz buna görə hər şeyi təqdim etməzdən əvvəl yoxlamaq həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə
AAK dissertasiyalarını rədd etməsinin əsas səbəblərinin çoxu “sürpriz” deyil — bunlar tamamilə proqnozlaşdırıla bilən və əvvəlcədən yoxlanmalı olan səhvlərdir. Plagiat, tanınmayan jurnallarda nəşrlər, formatlaşdırma pozuntuları, prosedur səhvlər — bunların hamısı qeydə alınır, yoxlanılır və cəzalandırılır.
AAK sistemi hər il daha sərtləşir: jurnallar üçün yeni meyarlar (2023-cü ildən 31 meyar), gücləndirilmiş antiplagiat nəzarəti, “yırtıcı” nəşrlər barədə xəbərdarlıqlar. Bu, Azərbaycanda elmi dərəcənin dəyərini artıran düzgün istiqamətdir.
Dissertant olaraq Sizin vəzifəniz — “nəsə ötüb keçər” ümidini bəsləmək deyil, hər nöqtəni təqdim etməzdən əvvəl sistematik şəkildə yoxlamaqdır.
Pulsuz Dissertasiya Özünü Yoxlama Siyahısını yükləyin
20+ yoxlama nöqtəsi — nəşrlərdən formatlaşdırmaya qədər
